Voorgeschiedenis
winkelpand en omgeving
Een stukje geschiedenis:
In een vorige periode van hoogconjunctuur, in de jaren
'60 van de vorige eeuw werden de kleinschalige herstelplannen voor
de door de oorlog aangetaste Jodenbuurt, die in het eerste decennium
na de oorlog (met name door ir. Scheffer van de dienst Stadsontwikkeling)
werden geschetst, opzij geschoven. Dankzij de toenemende mechanisering
kon een nieuw soort bouwbedrijven ontstaan, die veel grootschaliger
en lucratiever plannen koesterde. Deze nieuwe generatie van beleggers/bouwondernemers
slaagde erin zich toenemende invloed bij de overheid te verschaffen.
En onder deze invloed heeft de Gemeente Amsterdam toen vele incidentele
beslissingen genomen met desastreuze gevolgen: deportatie van oorspronkelijke
bewoners naar 'slaapsteden', kaalslag voor tracees die nimmer zijn
verwezenlijkt, stedebouwkundige monsters als het Maupoleum, dat alweer
is afgebroken... In de eerste helft van de zeventiger jaren was het
nog de bedoeling van de Gemeente, om een snelweg dwars door de Nieuwmarktbuurt
aan te leggen. De weg was al gevorderd van het Amstelstation tot aan
de St.-Anthoniessluis en de bebouwing langs deze allee was al deels
aangepast.
Maar dan begint begin jaren '70 het verzet tegen de
afzonderlijke plannen, zoals de aanleg van de metro, het bouwen van
een nieuw stadhuis op het Waterlooplein, de verbrede IJ-tunnelroute,
de reeds genoemde snelweg, zich te bundelen. Zoals ook in andere arbeiderswijken
(Dapperbuurt, Bickerseiland...) waar men zich niet zomaar laat meesleuren
of wegsaneren door de grote vaart der betere klassen, laten in de
Nieuwmarktbuurt aktiegroepen, bewoners en krakers van lege, nog niet
gesloopte woningen zich niet meer paaien door mooie bewoordingen en
het schermen met zogenaamde werkgelegenheid. Zij gaan over tot directe
actie. De roemruchte Nieuwmarktrellen vormden een hoogtepunt in deze
jarenlange strijd. Hoewel er desondanks veel verloren is, zijn het
de niet aflatende acties op allerlei gebied geweest, die ervoor gezorgd
hebben dat er nog iets is overgebleven van de Nieuwmarktbuurt als
buurt waar gewone mensen wonen en waar het 's avonds niet luguber
uitgestorven is.
De ommekeer begon met de redding van het monumentale,
zeventiende-eeuwse De Pintohuis dat midden op het tracee stond van
de geplande snelweg door de buurt. Mede onder invloed van de aantredende
recessie in de jaren zeventig kwam de Gemeente terug van haar ideeën
van grootschalige 'city-vorming' naar kleinschalig 'bouwen voor de
buurt'. Het monument met de schildpad op de Sint-Antoniessluis, dat
is vervaardigd uit in het puin gevonden brokstukken, herinnert aan
die ommekeer.
Alles behalve het Rembrandthuis kantoorblok
De Jodenbreestraat was ondertussen lelijk gehavend,
in handen van bouwgiganten/speculanten en nog steeds voorbestemd voor
kantoorbouw. Het Maupoleum is er in 1970 neergezet door het Philips
Pensioenfonds en Maup Caransa. De Amrobank heeft er een nieuwe vestiging.
Het blok rond het Rembrandthuis kwam in handen van het Engelse bedrijf
Grand Vista (het Saskiahuis en een aangrenzend leeg terrein dat voormalig
Joods bezit was en waarop een herbouwplicht voor woningen rustte).
In 1975 staan naast Rembrandt- en Saskiahuis alleen nr 24 en nr 16
nog overeind. Met de verzekeraar Equity & Law als financierder
wilde Grand Vista alles behalve het Rembrandthuis slopen om er een
groot kantoorblok neer te zetten. Voordat tot sloop overgegaan kon
worden had Grand Vista echter wel een gemeentelijke vergunning voor
de onttrekking van de woningen in het blok nodig.
Kraak - illegale Sloop - het 'Titushuis'
Op 15 mei wordt Jodenbreestraat nr 24 gekraakt, dezelfde
dag weer ontruimd en vervolgens door Grand Vista - illegaal - grondig
leeggesloopt. Omwonenden en activisten maken er schandaal van en bestoken
de gemeente met protesten. Op 15 augustus wordt het pand nr 24, het
'Titushuis' definitief gekraakt. Met de hulp van de buurt en sympathisanten
wordt het weer bewoonbaar gemaakt en stelt men zich tegelijk teweer
tegen een voortdurende dreiging van een door de Gemeente goedgekeurde
'woningonttrekking' ten behoeve van een nog goed te keuren kantoorbouwplan
van Grand Vista. Pas eind 1978 komt daar verandering in, wanneer de
Gemeente de bij Grand Vista in eigendom zijnde grond (1300 m2) naast
het Saskiahuis aan de Jodenbreestraat koopt inclusief de daarop aanwezige
panden, voor de prijs van 1 miljoen gulden. Het raadslid Frans van
der Ven had daartoe een nota ingediend "Geef Rembrandt een betere
buur" die door de raad aangenomen wordt. Het bestemmingsplan
wordt gewijzigd: er komen woningen in de straat en de huizen die nog
overeind staan, blijven behouden.
Boekwinkel Het Fort van Sjakoo geopend - Ontruiming
verijdeld
Ondertussen werd in oktober 1977 tijdens een straatfeest
op de begane grond van het Titushuis een boekwinkel geopend: 'Het
Fort van Sjakoo'. "Het was al een oude wens om diskussies
en ervaringen in de vorm van affiesjes, pamfletten, brochures en boeken
beter te verspreiden, naast het zelf direkt deelnemen aan akties.
In ons geval zijn dat vooral akties gericht tegen de steeds verdere
aanpassingen van onze leefruimte, de stad, aan de winstmakerij en
het machtsstreven van politieke en ambtelijke plannenmakers. Akties
tegen de inperking van mogelijkheden om zelf de ruimte en het leven
om ons heen te bepalen. Maar niet enkel buurt- en kraakakties hebben
onze belangstelling. Van het begin af aan hebben we geprobeerd met
onze boekwinkel duidelijk te maken dat er verbanden zijn tussen de
buurtbeweging en bewegingen tegen mannen-, vrouwen- en kinderonderdrukking,
milieuverpesting, fantasievernieling, wetenschapsterreur, voedselvergiftiging,
prestatiedwang in sport en kultuur, denkluiheid, gevangenissen, ziekenfabrieken,
zachte en harde politie, partijdiktatuur en ga zo maar door. We proberen
ook de vaak kortstondige ervaringen met andere wijzen van menselijk
samenwerken en leven, door middel van de verspreiding van talloze
publikaties erover, bekend te maken." Zo definieerden de
medewerkers van het Fort van Sjakoo hun winkel op het moment dat zij
dreigden ontruimd te worden door de firma Grand Vista "omdat
zij deze verhuurd heeft als bouwkeet aan het aannemersbedrijf Hillen
& Roosen, in Amsterdam beter bekend als de firma Halen & Roven."
Maar "wij gaan er niet uit. We zetten ons werk in de boekwinkel
voort", schreven zij op 22 september 1978. En zij hebben
woord gehouden.
Meedenken - Meebouwen - Legalisatie
Als dan in 1982 de eerste paal voor de sociale woningbouw
rond het Rembrandthuis wordt geslagen, herbergt het Fort van Sjakoo
de 'Wederopbouwgroep Jodenbreestraat', voor mensen die daar willen
wonen, meedenken, meebouwen. In 1988 wordt het pand gelegaliseerd.
Huurprijzen worden overeengekomen op basis van de aankoopprijs. Het
gaat om een zogenaamde 'casco-huur' waarbij onderhoud en verbouwing
door de bewoners en gebruikers in eigen beheer worden uitgevoerd.
Helaas werden er voor bewoners en winkel aparte contracten gemaakt,
in plaats van één contract voor het hele woon-werk-pand,
wat het feitelijk was. Toen konden de gebruikers van de winkel noch
de bewoners bevroeden dat dit zovele jaren later tegen ons zou worden
gebruikt.
